Hoe willen we de volgende fase in onze geschiedenis inrichten?

Door Marko Kruithof 14-09-2015

Oproep aan filosofen, kunstenaars, sociologen, historici, politiekleiders en smart citizen  

Smart Cities zijn de toekomst. Maar er is een groot ontbrekend onderdeel in de discussie: Smart City kan de fundamenten onder onze samenleving compleet veranderen, maar is volledig overgelaten aan technologie bedrijven. Wat we nodig hebben is grote denkers om onze samenleving opnieuw in te richten. Wat zou een filosoof als Plato van Smart Cities denken? Zonder een filosofisch kader doemt het scenario van George Orwell’s boek 1984 (Big Brother is watching you) aan de horizon.

Wat is een Smart City?

Smart City is een breed concept dat ik misschien het best toelicht met enkele voorbeelden. In een Smart City weet een ambulance meteen waar een verkeersopstopping is en krijgt dan ook direct een andere route. In een Smart City kunnen bewoners, groepen en organisaties elkaar vinden voor het oplossen van uitdagingen: bijvoorbeeld op het gebied van gezondheidszorg, onderwijs, smogvorming, het verbouwen van groenten in de stad etc. Ook als het om energie gaat kan een Smart City een belangrijke rol spelen. Energieproductie, -opslag en -transport kunnen efficiënter gestuurd worden. Een Smart City is als een lerend systeem dat steeds beter in staat is om te anticiperen op de behoeften van de stad. 

Waarom is een Smart City oplossing nodig?

Onze samenleving staat voor steeds grotere uitdagingen. Dat heeft onder meer te maken met de groei van de bevolking, verkeersdrukte in steden, schaarse fossiele brandstoffen en de vervuilende economie. Er is een nieuwe insteek nodig om die uitdagingen het hoofd te  bieden. Dat kan de Smart City zijn. 

De mogelijke keerzijde: Big Brother

De keerzijde van dit verhaal is dat alle informatie van alles en iedereen wordt bijgehouden en dat deze ook wordt gebruikt. Het systeem weet hoe jij je door de stad beweegt, wie je daar ontmoet en wat je tijdens je lunch eet. Het systeem kan ook zien of je een gezonde levensstijl hebt. Dit is interessante informatie voor een dokter als er iets aan de hand is, maar ook voor commerciële bedrijven die jouw premie bepalen. Wie heeft toegang tot de data en wat wordt ermee gedaan?

Momenteel neemt het technische vraagstuk het voortouw, met alle risico’s van dien. De vraag die wij als samenleving moeten stellen is ten eerste of we een Smart City samenleving willen. Als daarop het antwoord ‘ja’ is, dan is de volgende vraag ‘hoe richten we de samenleving in?’

Netbeheerders werken mee aan Smart Cities omdat Smart Energy (één van de deelgebieden van Smart Cities) nodig is voor een succesvolle toegang en levering van energie. Daarbij komen netbeheerders grote vraagstukken tegen over onder andere data en privacy, maar ook de impact op de samenleving. Ik vind het bij onze maatschappelijke taak horen dat te adresseren. 

De aspecten om over na te denken

Ik geloof dat we nog maar aan het begin van het informatietijdperk zijn. En dat dit een moment is om goed na te denken over de inrichting van de samenleving. De volgende zaken horen daar sowieso bij:

Het concept

Hierin hoort de vraag of we als samenleving überhaupt willen dat alle gegevens worden bijgehouden. En als het antwoord ‘niet alle’ is, welke dan wel? Wat zijn de gevolgen voor de werking van de democratie en het rechtssysteem? En voor de mensheid? 

Als het inderdaad technisch mogelijk is om een systeem te maken dat alles en iedereen kan observeren, analyseren en zelfs sturen… wat betekent dit voor het ‘mens zijn’? Is doen wat logisch gezien het beste voor je is, ook goed? Is het systeem er voor de mens, of andersom? Wat is privacy? Er zijn meerdere grote vraagstukken die onderzocht moeten worden. 
Dit moet vorm krijgen voordat je de volgende vraag oppakt: als we weten wat we willen, hoe richten we het in?

Instituten & instanties 

Welke actor of actoren in de samenleving willen we al die gegevens toevertrouwen? Commerciële bedrijven met commerciële belangen? De overheid, die historisch gezien ook in de verleiding kwam om macht en kennis tegen de bevolking in te zetten? Misschien vertrouwen we het aan een ander type orgaan toe? Een orgaan dat nog niet is bedacht.
In onze geschiedenis zijn er momenten geweest waarop het rechtssysteem en het politieke systeem zijn geconceptualiseerd, uitgewerkt en geïnstitutionaliseerd. Dat zullen we ook moeten doen met data. De inrichting van het systeem moet grofweg twee zaken beantwoorden. Eén: de technische veiligheid van onze gegevens moet gewaarborgd zijn (je wil immers niet dat de stad gehackt kan worden). Twee: het systeem moet het vertrouwen tussen burgers onderling en in de maatschappij waarborgen. Dit is van fundamenteel belang voor onze samenleving.

Smart citizenship

Het systeem moet voor ons werken, wij niet voor of volgens het systeem. Idealiter ondersteunt het de mens in het tot bloei brengen van haar creatief vermogen. Via het systeem kunnen mensen en organisaties uitdagingen kenbaar maken. En iemand anders in de community kan erop reageren. Die kan weer andere input en mensen verzamelen om een oplossing te bedenken.

Dit nieuwe tijdperk vraagt naar alle waarschijnlijkheid ander gedrag van mensen. Het is een nieuwe vorm van betrokkenheid bij de samenleving. En als het vertrouwen er is om informatie te delen - bijvoorbeeld over gezondheidsvraagstukken - weet de smart citizen of, hoe, wanneer en in welke vorm die informatie te delen?

Het kan een nieuwe omgangsvorm teweegbrengen die je ook al ziet ontstaan bij de deel-economie: die van wederkerigheid. Je verleent een dienst in de wetenschap dat je op een later tijdstip een wederdienst kan verwachten. Aan de andere kant moet je er ook voor waken dat mensen die meer op zichzelf gericht zijn, of om andere redenen minder delen, per definitie worden buitengesloten. Het systeem kan voortdurend je citizen-score bijhouden, als we dat willen. En daarmee kom je weer terug op de eerste van deze drie grote vraagstukken: wat wordt het concept van de samenleving in het informatietijdperk. 

Voorlopers in smart citizenship

Utrecht heeft de jaren 30 wijk Lombok. De bewoners namen daar de regie over hun wijk tot op zekere hoogte in eigen hand. Dat was een lang en geleidelijk proces waarbij de gemeente een oogje dicht kneep omdat de wetgeving hier geen ruimte voor laat. De bewoners trokken de socialisatie in hun wijk naar een hoger plan door bijvoorbeeld gemeenschappelijke moestuinen aan te leggen. Duurzame stroom is er voor iedereen omdat het dakoppervlakte van de gehele wijk als basis is genomen om zonnepanelen op de beste plekken te plaatsen. Daarmee zijn de zonnepanelen dus niet alleen werkzaam voor het huis dat onder het dak zit, maar voor alle inwoners. Verder doet de wijk aan car-sharing waarbij de duurzame auto’s op zonne-energie rijden. En als deze auto’s energie overhouden, dan wordt die energie weer teruggeleverd. 

Het zijn initiatieven die overheden en nutsbedrijven kunnen frustreren, maar ook stimuleren. Als de huidige wetgeving strikt wordt nageleefd, dan smoren we deze duurzame initiatieven in de kiem. Ik pleit ervoor juist over onze eigen schaduw heen te stappen en deze collectieven te steunen. Dit vraagt van overheden en nutsbedrijven om ook zaken los te durven laten. 

Plato in het informatietijdperk  

Er zijn tal van initiatieven rond de wereld die al vanuit het nieuwe burgerschap werken. Smart City Amsterdam is daar een voorbeeld van. Maar het is nog voornamelijk een aangelegenheid van technologie bedrijven.

Ik doe daarom hierbij een oproep aan filosofen, kunstenaars, sociologen, historici, politiekleiders en de smart citizens om de nieuwe grondvesten van de samenleving te smeden. Hoe willen we de volgende fase in onze geschiedenis inrichten?

Deel dit artikel

Marko Kruithof

Marko Kruithof

Manager Duurzaamheid & Vernieuwing
Expert van